Երեկ Մասիսի թիվ 1 մանկապարտեզում կռիվ է բռնկվել ոստիկանների, այդ մանկապարտեզի ղեկավարների եւ հարեւանությամբ բնակվող քաղաքացիների մասնակցությամբ: Տարածքի բնակիչների ասելով, մանկապարտեզի շենքը բոլորից թաքուն վաճառվել է 5 անհայտ քաղաքացու: Ըստ տեղացիների, գործարքը կատարվել է նախկին քաղաքապետ Սաշա Հակոբյանի եւ նախկին մարզպետ՝ ներկայիս ոստիկանապետ Ալիկ Սարգսյանի միջնորդությամբ: «Այս մանկապարտեզը հիմա էլ գործում է, մեր երեխաներն այնտեղ են գնում: Հիմա էլ ոստիկանների հետ եկել են, որ բոլորին դուրս հանեն ու տարածքը հատկացնեն անօրինական սեփականատերերին: Կտրել են ցանկապատները, հետո էլ ծառերն են կտրելու, լողավազանն ու տաղավարը քանդեն: Անգամ մեկ «սեփականատիրոջ» տարածքն արդեն հասցրել է վերավաճառվել»,- «Առավոտին» պատմեցին միջադեպի մասնակիցները:
Մանրամասները՝ հաջորդ համարում:

ՀՀՇ վարչության անդամ Արամ Մանուկյանի կարծիքով՝ Հայաստանին «տշում են գնդակի պես»

Չնայած Սարգսյան-Սարկոզի հանդիպումից առաջ տարածված պաշտոնական տեղեկատվության մեջ նշվում էր, որ հանդիպման վերջում նախագահները հանդես կգան մամուլի ասուլիսով, այնուհանդերձ, որեւէ հայտարարություն չհնչեց: Դարձյալ պաշտոնական տեղեկատվությունից իմացանք, որ «մանրամասն անդրադարձ է կատարվել ղարաբաղյան հիմնախնդրին»: Այս առիթով «Առավոտի» հետ զրույցում ՀՀՇ վարչության անդամ Արամ Մանուկյանը երկու եզրահանգում ներկայացրեց. «Կամ Հայաստանի համար շատ վատ բաներ են խոսվել, որ քննարկելիք չեն, կամ էլ՝ ընդհանրապես որեւէ արդյունք չեն եղել, հետեւաբար հայտարարություններ չեն հնչել»: Ընդհանուր առմամբ, խնդիրներին անդրադառնալով աշխարհաքաղաքական տեսանկյունից, մեր զրուցակիցն արձանագրում է. «Հայաստանն այսօր առկա աշխարհաքաղաքական լուրջ եւ մեծ խնդիրների մեջ դարձել է գնդակ, որին տշում են աջից ձախ, Ֆրանսիայից Ռուսաստան, այնտեղից՝ Թուրքիա եւ այլն: Եվ երբ մեծ խաղացողները պայմանավորվածություններ են ձեռք բերում՝ հաջող կամ անհաջող, կայացած կամ ընթացքում, ակնհայտ է դառնում, որ Հայաստանը կորցրել է խաղացողի իր կարգավիճակը, Ղարաբաղի մասին էլ չեմ ասում: Մեզ պարզապես օգտագործում են, այնպես, ինչպես կօգտագործեն անարժանապատիվ պարտնյորին, թույլ եւ դեպքերի վրա ազդեցություն չունեցող խաղացողին»: Ըստ մեր զրուցակցի, ուժային կենտրոնները շատ լավ «բռնել են պահը» եւ 2008-ի նախագահական ընտրությունների արդյունքում առաջացած այս իշխանության խոցելիությունը խաղարկում են՝ իրենց շահը տարածաշրջանում իրականացնելու համար: «Դրա արդյունքում է, որ Հայաստանը կորցրեց բոլոր գործընկերներին, բոլոր աջակցող կազմակերպություններին, եւ այսօր դարձել ենք քամուն հանձնված փետուր»,- կարծում է ՀՀՇ վարչության անդամը՝ պնդելով, որ իշխանափոխությունը «որոշակիորեն ետ կբերի մեր երկրի կորուստներն ու ձախողումները, կվերականգնի իմիջը»: ՀԱԿ-ի վերջին հանրահավաքում էլ հնչած հրատապ իշխանափոխության պահանջը նա ինքնանպատակ չի համարում՝ «Հայաստանի՝ այսօրվա վիճակից դուրս գալու միակ ձեւն է դա»:
«Առավոտի» այն դիտարկմանը, որ չնայած մեր երկրում վերջին երկու տարիներին էլ սոցիալ-տնտեսական վիճակը կայուն չէր, բայց մինչեւ ՀԱԿ-ի վերջին հանրահավաքը՝ իշխանափոխության հարց առաջ քաշելիս Կոնգրեսը երբեք առանձնակի շեշտադրումներ չէր անում սոցիալական խնդիրներին, մինչդեռ մարտի 1-ի հանրահավաքի իշխանափոխության պահանջի առանցքում հենց սոցիալական հարցեր էին՝ Արամ Մանուկյանը պատասխանեց. «Երկու տարի Հայ ազգային կոնգրեսը սոցիալական խնդիրն առաջ չի մղել շատ պարզ պատճառով՝ արտաքին մարտահրավերները՝ Ղարաբաղի ինքնորոշման, հայ-թուրքական սահմանի արժանապատիվ բացման, տարածաշրջանային խաղաղության եւ կայունության խնդիրը շատ լուրջ էին, պատմական, եւ ձախողումներն էլ կարող էին լինել անվերադարձ: Այդ խնդիրների հաջողության դեպքում սոցիալական հարցերն ինքնըստինքյան կարող էին լուծվել: Ընդհանրապես, սոցիալական խնդիրների վրա հենվելն իր մեջ մի տեսակ պոպուլիզմ է պարունակում, բայց երբեմն շատ ավելի հզոր գործիք է: Մենք այդ պոպուլիզմի գործիքից չենք օգտվել, որպեսզի իշխանությունը կարողանա թուլացնել արտաքին մարտահրավերների ուժգնությունը, անգամ ժողովրդի կամքին երբեմն հակառակ գնալով՝ երկու-երեք անգամ թայմ-աուտ հայտարարեցինք մի քանի ամիս, որպեսզի իշխանությունը պատմական ձախողումներից հետ քաշվելու հնարավորություն ունենա: Չկարողացան եւ չուզեցին: Հիմա ուզեն էլ՝ արդեն չեն կարող, որովհետեւ, ըստ իս, այնքան են խորացել, որ իրենց ունակությունները, մարդկային ռեսուրսը, իմիջը եւ պարտնյորային հարաբերություններն արդեն թույլ չեն տա նրանց որեւէ լուրջ գործընթաց իրականացնել»: Այս ամենից հետո իշխանությունները շարունակում են ականջալուր չլինել ՀԱԿ-ին, ավելին, առավել խորը դրսեւորումներ են ստանում սոցիալական խնդիրները՝ վարսավիրներ, տաքսիների վարորդներ, մսագործներ, ոսկերիչներ, անիմաստ, չհիմնավորված եւ չտրամաբանված թանկացումներ եւ այլն, խնդիրներ, որոնք ըստ մեր զրուցակցի՝ «պայթելու են» ապրիլ-մայիսից սկսած եւ բերելու են լուրջ սոցիալական լարումների՝ որոնց «ուզես, թե ոչ, պետք է տեր կանգնես, քանի որ երբ սոցիալական լարումները ծավալվում են, հիմնավորվում եւ մասսայական են դառնում՝ վերածվում են քաղաքականի»: Իսկ այսօր այլ դաշտ, քան Հայ ազգային կոնգրեսը, որտեղ քաղաքական պաշտպանություն կարող են գտնել այդ մարդիկ, Արամ Մանուկյանը չի տեսնում: «Եթե մենք  ոչինչ էլ չանենք՝ իշխանությունն իր տգետ եւ անկարող, անպատասխանատու քաղաքականությամբ մոտեցնում է իշխանափոխությունը»,- եզրակացնում է մեր զրուցակիցը:

Հայոց ցեղասպանության ճանաչման ամեն մի դեպքին նրանց արձագանքն այս է՝ չարից-փորձանքից հեռու մնալ, պրոբլեմների մեջ չհայտնվել եւ այդ ալիքն էլ հաղթահարել:

Հայ-թուրքական հարաբերությունների կարգավորման ու երկկողմ արձանագրությունների վավերացման հեռանկարը, որն առանց այն էլ մշուշոտ էր, առավել եւս մեծ հարցականի տակ դրվեց, երբ անցած հինգշաբթի ԱՄՆ Կոնգրեսի ներկայացուցիչների պալատի արտաքին հարաբերությունների հանձնաժողովը հավանություն տվեց Հայոց ցեղասպանությունը ճանաչող թիվ 252 բանաձեւի նախագծին, իսկ Շվեդիայի խորհրդարանն էլ ուղիղ մեկ շաբաթ անց համանման մի փաստաթուղթ ընդունեց: Երկու դեպքում էլ Թուրքիայից հնչող արձագանքը նաեւ այն էր, թե դրանք կարող են խոչընդոտել հայ-թուրքական հարաբերությունների կարգավորմանն ու արձանագրությունների վավերացմանը: Հիմա արդեն Թուրքիայում գրեթե բոլոր մակարդակներում են պնդում, թե՝ սկսված այդ գործընթացներն այլեւս անհնար է տրամաբանական ավարտի հասցնել: Թուրքիան վրդովված է, Թուրքիան համարում է, որ դա անարդար վերաբերմունք է թուրք ժողովրդի նկատմամբ:
Այսօրինակ զարգացումների պարագայում առավել ծանր կամ նրբին է Թուրքիայում ապրող մեր հայրենակիցների վիճակը: Նրանք չեն կարող չոգեւորվել, երբ հերթական անգամ որեւէ երկիր ճանաչում է Ցեղասպանության փաստը, բայց նաեւ չեն կարող շռայլություն թույլ տալ՝ արտահայտելու իրենց բավարարվածությունը:
Իսկ թե ինչպե՞ս կարող են ազդել այս իրադարձությունները Թուրքիայում ապրող հայերի վրա, եւ ինչպե՞ս են այդ երկրի քաղաքացի մեր հայրենակիցներն ընդունել Ցեղասպանության ճանաչման այդ երկու փաստը, փորձեցինք պարզել՝ զրուցելով Ստամբուլի «Ժամանակ» թերթի խմբագիր Արա Գոչունյանի հետ: Վերջինս ասաց, որ միջազգային ասպարեզում տեղի ունեցող նման իրադարձությունների ժամանակ Թուրքիայում ապրող հայերի առաջին արձագանքը իրենց մարդկային բնազդն է. «Նրանք առաջին հերթին այդ իրադարձությանը մոտենում են ավելի խորքից, մտածում են չարից-փորձանքից հեռու մնալ, պրոբլեմների մեջ չհայտնվել եւ այդ ալիքն էլ հաղթահարել: Այդպիսի միտում կա, եւ դա ակամա ցուցաբերված մոտեցում է: Բայց այդ մարդկային գործոնից զատ, հայ համայնքը, իհարկե, մոտիկից հետեւում է իրադարձություններին, հայ-թուրքական հարաբերությունների զարգացումներին, այն ազդեցություններին ու գործոններին, որոնք իրենց հերթին կարող են պայմանավորել այդ հարաբերությունների ընթացքը: Նաեւ մամուլն է դրա առնչությամբ հետաքրքրություն ցուցաբերում: Ես ինքս, նաեւ հայ համայնքի ներկայացուցիչներ հրավիրվել ենք հեռուստաընկերություններ, ես ուղիղ եթերում ելույթ եմ ունեցել: Այս է արձագանքը»:
Թուրքիայում ապրող հայերը միշտ էլ երկյուղով եւ մտահոգությամբ են վերաբերվել որեւէ երկրի կողմից հայերի Ցեղասպանության ճանաչմանը, առավել եւս, երբ այդ գործում ակտիվ դերակատարություն են ունեցել ոչ միայն արտերկրում գործող հայկական լոբբին եւ հայկական կազմակերպությունները, այլեւ առավել եւս պաշտոնական Երեւանը: Մտավախությունը, իհարկե, պայմանավորված է անցյալի դառը հիշողություններով եւ իրենց նկատմամբ թուրքական իշխանությունների, նաեւ ազգայնական ուժերի կողմից տարատեսակ հարձակումների թիրախ դառնալու երկյուղով:
Արդյոք այս անգամ Ցեղասպանության ճանաչման իրար հաջորդած իրադարձությունները կարո՞ղ են ազդել թուրքական իշխանությունների կողմից այդ երկրում ապրող հայերի վրա: Ա. Գոչունյանն ասաց. «Հիմնական ազդեցություն դժվար թե ունենա, որովհետեւ այստեղ ապրողները Թուրքիայի քաղաքացիներ են, իսկ այդ իրադարձությունները զարգանում են արտերկրներում: Բայց վերջին հաշվով դրանք Թուրքիայում էլ են բարոյահոգեբանական մթնոլորտ ձեւավորում եւ այլն: Այսինքն՝ մենք չենք կարող ասել, որ հարյուր տոկոսով չեն կարող անդրադառնալ թուրքական իշխանության կողմից հայերի նկատմամբ վերաբերմունքի վրա: Բայց ծայրահեղ ազդեցություններ չկան, առավել եւս, որ թուրքական ԶԼՄ-ներն են նախանձախնդրություն դրսեւորում՝ երկրի հայերին այդ ազդեցություններից զերծ պահելու համար, եւ փորձում են Թուրքիայում ու արտերկրում ապրող հայերի միջեւ զանազանություն մտցնել՝ մի փոքր ավելի ուշադրություն եւ նրբանկատություն դրսեւորելով Թուրքիայում ապրող հայերի նկատմամբ»:
Պարոն Գոչունյանը դժվարացավ ասել, թե վերջին զարգացումներն ինչպե՞ս կարող են ազդել հայ-թուրքական հարաբերությունների կարգավորման գործընթացի, արձանագրությունների վավերացման վրա: «Նախ՝ չգիտեմ, թե արձանագրությունների վավերացման գործընթացը ի՞նչ հանգամանքներով է պայմանավորված, որովհետեւ մի դեպքում դա պայմանավորվում է ղարաբաղյան հարցով, մեկ այլ դեպքում՝ հայ-թուրքական հարաբերությունների երանգներով: Ըստ երեւույթին, թուրքական կողմի մոտ այնքան էլ մեծ ցանկություն չկա այդ արձանագրությունները վավերացնելու ուղղությամբ, բայց թե քաղաքական մթնոլորտը, իրադարձությունների զարգացումը ինչպես կազդեն այդ գործընթացների վրա՝ դժվար է ասել, եւ հարյուր տոկոսով կանխատեսել չի կարելի»,- ասաց «Ժամանակ» թերթի խմբագիրը: Այսինքն՝ հնարավոր է, որ դա որեւէ կերպ նաեւ չազդի՞ այդ պրոցեսների վրա: «Այդպես էլ չեմ կարծում: Թուրք մեկնաբանները արձանագրությունները Թուրքիայի ձեռքում շատ ամուր խաղաքարտ են համարում՝ արտասահմանում նման ճանաչումների շարքը կանխելու համար: Բայց հիմա խնդիրն այն է, թե այդ խաղաքարտը որքա՞ն ժամանակ արդյունավետությամբ կօգտագործվի: Դա ավելի ընդհանրական մեկնաբանությունների նյութ է»,- եզրափակեց Արա Գոչունյանը:

Հրապարակվել է ԱՄՆ արտաքին քաղաքական գերատեսչության «Մարդու իրավունքները 2009 թվականին» զեկույցը:

Հինգշաբթի երեկոյան ԱՄՆ պետդեպարտամենտը հրապարակել է «Մարդու իրավունքները 2009 թվականին» զեկույցը, որի՝ Հայաստանին վերաբերող գլխում շեշտված է, թե էական խախտումներով անցկացված 2008 թվականի նախագահական ընտրությունների եւ տասը մարդու մահվան հանգեցրած հետընտրական բախումների հետեւանքով Հայաստանում ստեղծված քաղաքական ճգնաժամը շարունակել է լարված պահել մթնոլորտը երկրում: «Ազատություն» ռ/կ-ի փոխանցմամբ, փաստաթղթում անդրադարձ կա Սամվել Նիկոյանի ղեկավարած «Մարտի 1»-ի դեպքերն ուսումնասիրող խորհրդարանական ժամանակավոր հանձնաժողովի զեկույցին: «Հանձնաժողովը, որը կոչված էր ուսումնասիրելու հետընտրական զարգացումները, սեպտեմբերի 16-17-ին հրապարակել է զեկույց, որում կա քննադատություն ե՛ւ ընդդիմության, ե՛ւ իշխանության հասցեին, սակայն բռնությունների եւ բախումների համար հիմնականում պատասխանատու է համարվում նախկին նախագահ Լեւոն Տեր-Պետրոսյանի առաջնորդած ընդդիմությունը»,- ասված է զեկույցում:
«Տարվա ընթացքում ճգնաժամը չի կարգավորվել, գրանցվել են մարդու իրավունքների ոտնահարման նոր դեպքեր: Իշխանությունները սահմանափակել են կառավարությունը ազատ եղանակով փոխելու քաղաքացիների իրավունքը մայրաքաղաք Երեւանի ավագանու ընտրություններում»,- փաստել են պետդեպարտամենտի հրապարակած զեկույցի հեղինակներն ու հավելել, որ «2009-ի ընթացքում իշխանությունները հետապնդել են քաղաքական ընդդիմախոսներին, կամայական ձերբակալություններ են կատարել, մարդկանց երկար ժամանակով պահել են նախնական կալանքի պայմաններում, կիրառել են ընդդիմախոսներին բյուրոկրատական մեթոդներով ահաբեկելու կամ նրանցից վրեժ լուծելու գործելակերպ»:
«Իշխանությունները ուժ են գործադրել քաղաքական ցույցերի մասնակիցների դեմ եւ խափանել են դրա վերաբերյալ տեղեկատվություն տարածելու քաղաքացիների փորձերը: Ոստիկանները ծեծի են ենթարկել ձերբակալվածներին, ազգային անվտանգության ծառայության գործակալների եւ ոստիկանների կողմից մարդկանց իրավունքները խախտելու դեպքերն անպատիժ են մնացել: Ամբաստանյալներին զրկել են արդար դատավարության հնարավորությունից»,- արձանագրված է «Մարդու իրավունքները 2009 թվականին» զեկույցի՝ Հայաստանին առնչվող բաժնում:
Փաստաթղթի հեղինակներն անդրադարձել են նաեւ զանգվածային լրատվամիջոցների աշխատանքին. «ԶԼՄ-ներին եւ հատկապես հեռարձակվող լրատվամիջոցներին բնորոշ է ինքնագրաքննության բարձր աստիճան: Իշխանությունները սահմանափակում են մամուլի բազմակարծությունը, ինչի վկայություններից մեկը հեռարձակման արտոնագրերի տրամադրման սառեցումն է: Գրանցվել են լրագրողների վրա հարձակումների նոր դեպքեր»:
Զեկույցում ասվում է, որ հայաստանյան իշխանությունները սահմանափակել են ժողովների եւ հավաքների ազատությունը, կոնկրետ վայրերում ցույցեր անցկացնելու քաղաքական ընդդիմության դիմումները բազմիցս մերժվել են, իշխանությունները միջամտել եւ ցրել են մարդկանց ինքնաբուխ հավաքները:
«Հայաստանում լուրջ խնդիր է մնում համատարած կոռուպցիան, եւ իշխանությունները չեն դիմում վճռական քայլերի այն հաղթահարելու համար»,-  ընդգծված է զեկույցում:
Փաստաթուղթն ամբողջությամբ ներկայացնելով՝ ԱՄՆ պետքարտուղար Հիլարի Քլինթոնը նշել է, որ այժմ մեկ մտահոգիչ միտում կա ամբողջ աշխարհում. «Մարդու իրավունքների պաշտպանության առաքելություն կատարող հասարակական կազմակերպությունների վրա նորանոր եւ ավերիչ սահմանափակումներ իրականացնող կառավարությունների թիվը հետզհետե աճում է»:

Ստատուս քվոյի ցանկացած այլ փոփոխություն ադրբեջանական կողմը պատրաստ է ընդունել, երեկ վստահեցրեց Միջազգային ճգնաժամային խմբի վերլուծաբան Թաբիբ Հուսեյնովը:

«Տարածաշրջանային զարգացումները Հարավային Կովկասում, մարտահրավերներ, հնարավորություններ եւ հեռանկարներ» թեմայով ՆԱՏՕ-ի «Ռոուզ-Ռոութ» համաժողովի մասնակիցները երեկ վաղ առավոտյան լսեցին ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի ֆրանսիական կողմի համանախագահ Բեռնար Ֆասիեի զեկույցը Լեռնային Ղարաբաղի հարցի կարգավորման մասին: Պարոն Ֆասիեն իր խոսքում բազմիցս հնչեցնում էր այն միտքը, որ Լեռնային Ղարաբաղը ճանաչված չէ ոչ մի երկրի կողմից, այդ թվում նաեւ՝ Հայաստանի: «Ես ասում եմ, այսպես կոչված, Ղարաբաղի Հանրապետության, որովհետեւ ոչ մի երկիր չի ճանաչել այս հանրապետությունը՝ Հայաստանը նույնպես: Եվ սա դժվար խնդիր է, պետք է գտնել այնպիսի մի միջոց, որպեսզի այս մարդիկ, ովքեր ապրում են Ղարաբաղում, կարողանան ներկայացված լինել բանակցության մեջ, որպեսզի կարողանանք իրենց ձայնը հնչեցնել: Սա լուրջ պրոբլեմ է, պետք է լուծում գտնել, որը թույլ կտա նրանց եւս արտահայտվելու»: Բեռնար Ֆասիեն շարունակ շեշտում էր մեկ այլ միտք եւս՝ Ղարաբաղի հարցը պետք է լուծվի Երեւանի եւ Բաքվի միջեւ, բայց այս լուծմանը պետք է մասնակից դառնան նաեւ Ղարաբաղում ապրող հայերը եւ ադրբեջանցիները: Ի դեպ, այս միտքը մի քանի անգամ շեշտեց նաեւ Միջազգային ճգնաժամային խմբի վերլուծաբան Թաբիբ Հուսեյնովը: Հայաստանյան պատվիրակներից որեւէ մեկը «Ղարաբաղի ադրբեջանցիներ» արտահայտության մասով չհակադարձեց զեկուցողներին: «Հայերն ու ադրբեջանցիները պետք է ապրեն միասին նաեւ Լեռնային Ղարաբաղի տարածքում»,- հայտարարեց Թաբիբ Հուսեյնովը: Վերջինս Ստեփանակերտի հետ զուգահեռ՝ շեշտում էր ադրբեջանական «Խանքենդի» անվանումը: Սրան եւս հակադարձում չեղավ:
Հայ պատվիրակներից «Ժառանգություն» խմբակցության պատգամավոր Լարիսա Ալավերդյանը ուզեց իմանալ, թե ինչու հաշվի չեն առնվում Ղարաբաղի անկախացման իրավական հիմքերը, ՀՀԿ-ական Գագիկ Մինասյանը փորձեց ճշտել՝ բանակցությունները ընթանում են ադրբեջանական կողմի ռազմատենչ հայտարարությունների ներքո, իսկ սա հակասում է Հելսինկյան եզրափակիչ հայտնի ակտին: ՆԱՏՕ-ի ԽՎ-ում հայաստանյան պատվիրակության ղեկավար Կարեն Ավագյանը բարձրացրեց բանակցություններին Հայաստանի մասնակցության հարցը: Բեռնար Ֆասիեն հայտարարեց, որ կարեւոր է համարում հետեւյալը. «Ակնհայտ է, որ վերջ ի վերջո, ինչպես ասեմ, որ ճիշտ ասեմ՝ մարդիկ, ովքեր ապրում էին Ղարաբաղում մինչեւ պատերազմը եւ ադրբեջանական ծագում ունեին, նրանք, եթե ցանկանում են, պետք է կարողանան վերադառնալ այդ հողերում ապրելու համար, վերջում, իհարկե»: Ղարաբաղյան հարցի ծագման մասին եւս պարոն դեսպանը յուրահատուկ պատկերացումներ ունի: Նրա ներկայացմամբ, խնդիրը նախ՝ «ներքին խնդիր է Ադրբեջանի համար, քանի որ ծագել է այդ տարածքում բնակվող փոքրամասնության հետ, ինչը այնուհետեւ վերածվել է երկու պետության հակամարտության»: Եվ այս պատճառով էլ դեսպանը վստահ է, որ այն որեւէ ընդհանրություն չի կարող ունենալ Կոսովոյի հարցի հետ. «Այս իրավիճակները համեմատելի չեն: Օրինակ՝ Կոսովոյի հակամարտությունը մեկ երկրի մեջ է, մինչդեռ ղարաբաղյան հակամարտությունը, միաժամանակ, ե՛ւ ներքին՝ երկրի ներսում է տեղի ունենում փոքրամասնության մեջ, որը ապրում է Ադրբեջանի հատվածում, ե՛ւ արտաքին՝ երկու երկրներ է ներառում՝ Ադրբեջան եւ Հայաստան հակամարտություն է»: Ֆրանսիացի համանախագահը վստահ է, որ իրավիճակի փոփոխությունը չի կարող լինել պատերազմի միջոցով, եւ դա, ըստ դեսպանի, գիտակցում են նաեւ Ադրբեջանում. «Ենթադրենք, որ Ադրբեջանը հաղթում է, ենթադրենք, ինչը հնարավոր չէ, քանի որ ես գիտեմ հայ մարտիկների, մասնավորապես՝ ղարաբաղցիների մարտունակությունը: Բայց ենթադրենք, Ադրբեջանը ռեւանշիստական մի պատերազմ է անում: Հենց որ պատերազմը սկսվի՝ Ադրբեջանի հարստությունը արդեն կվնասվի, եւ հնարավոր չէ նրանց գազի եւ նավթի ամբողջ հարստությունը պահպանել: Ադրբեջանը հիանալի հասկանում է, որ նրանք կարող են նախապատրաստվել պատերազմի նավթի եւ գազի փողով, բայց հենց պատերազմը սկսեն՝ միջազգային ներդրողներն այլեւս ներդրումներ չեն անի, քանի որ չեն ուզի, որ իրենց սարքավորումները լինեն պատերազմական այդ գոտում, եւ սրանք ընդամենը ձեւականություններ են: Նրանք դուրս կգան այս իրավիճակից շատ տխուր ձեւով, բանն այն է, որ միշտ այս երկու հարեւանները իրար հետ են ապրելու, երբեք մարդ իր բնակության հասցեն չի փոխելու, այդ երկու ժողովուրդները բնակվել են միեւնույն հասցեում, փաստորեն մարդիկ դատապարտված են իրար հասկանալու, իրար կողքի ապրելու, ուրիշ լուծում չկա»,- ասաց ֆրանսիացի դիվանագետը:
Ի դեպ, Միջազգային ճգնաժամային խմբի ներկայացուցիչ Թաբիբ Հուսեյնովը իր հյուրանոցային սենյակից (ինքն այդպես ասաց) բերել էր մի քարտեզ, որում Հայաստանը եւ Ղարաբաղը ներկայացված են որպես մեկ ամբողջություն, եւ այդ քարտեզը ցույց տալով՝ պարոն Հուսեյնովն ասաց. «Այս քարտեզում, եթե դիտարկենք, որ բոլոր սենյակներում կա, Հայաստանը եւ Ղարաբաղը ցույց են տրվում որպես մեկ պետություն, եւ ժամանակի ընթացքում նմանատիպ մոտեցումները կարծրացրել են վերաբերմունքը հասարակության մեջ: Ադրբեջանը, մյուս կողմից, ավելի եւ ավելի անհամբեր է դառնում»: Պարոն Հուսեյնովը նաեւ հայտարարեց. «Հայաստանը եւ Ադրբեջանը այս հիմնական սկզբունքները հիմնականում ընդունել են: Ի տարբերություն դրան՝ ներքին հայկական եւ ադրբեջանական հասարակությունների զարգացումները դեռ շարունակում են խոչընդոտ մնալ: Ես չեմ ուզում մեղադրել սովորական մարդկանց: Կարծում եմ, որ Ադրբեջանում եւ Հայաստանում էլիտան եւ ղեկավար շրջանակները օգտագործել են հանրային մտահոգությունները բանակցություններում իրենց դիրքերը ուժեղացնելու համար: Եվս մի խնդիր, որը թույլ չի տալիս առաջ քաշել խնդրի լուծումը՝ հաղթողի եւ պարտվողի սինդրոմն է Հայաստանի եւ Ադրբեջանի հասարակություններում: Շատ մարդիկ Հայաստանում կարծում են, որ որպես հաղթող կողմ՝ ավելի շատ կորցնելու բան ունեն Մադրիդյան սկզբունքների առաջարկների ներքո: Կարծում եմ, որ ստատուս քվոն օգտագործվում է Հայաստանի կողմից լուծում գտնելու համար: Ստատուս քվոյի ցանկացած փոփոխություն, որը չի պահանջում ճանաչելու Ադրբեջանի կողմից Լեռնային Ղարաբաղի անկախությունը, ընդունելի է Ադրբեջանի համար»:

Այդպես է թուրք պատգամավորը գնահատել ՀՀ իշխանությունների «սպառնալիքը»՝ հետ կանչել իր ստորագրությունը:

«Հայ-թուրքական արձանագրությունների վավերացմանը խոչընդոտում է Հայոց ցեղասպանության միջազգային ճանաչման գործընթացը, մասնավորապես նախօրեին Շվեդիայի խորհրդարանի ընդունած բանաձեւն ու ԱՄՆ Կոնգրեսի արտաքին հարաբերությունների հանձնաժողովի որոշումը»,- ՆԱՏՕ-ի 73-րդ «Ռոուզ-Ռոութ» համաժողովում հայտարարել է Թուրքիայի խորհրդարանի պատգամավոր, կառավարող «Արդարություն եւ զարգացում» կուսակցության փոխնախագահ Սուաթ Քընըքլըօղլուն: Վերջինիս կարծիքով՝ նման որոշումները կհանգեցնեն հայ-թուրքական գործընթացի վերջնական ձախողմանը: Թուրք պատգամավորը նաեւ զգուշացրել է, որ եթե գործընթացը ձախողվի, Թուրքիայի եւ Հայաստանի հարաբերություններն ավելի կվատանան, քան նախքան բանակցությունները, իսկ իրավիճակը տարածաշրջանում ավելի կսրվի. «Մենք ոչ մի դեպքում որպես կարգավորման պայման չենք դնում Ցեղասպանության հարցը, ուղղակի այդ հարցը եւ դրա միջազգային ճանաչումը բարդացնում են արձանագրությունների վավերացման հնարավորությունը: Նախկինում Երեւանում խոսում էին արձանագրությունները մինչեւ հունվար, այժմ՝ մինչեւ ապրիլ ստորագրելու անհրաժեշտության մասին: Ասում էին, որ եթե Թուրքիան մինչեւ հունվար չվավերացնի արձանագրությունները, Երեւանը ետ կկանչի իր ստորագրությունը, բայց դա տեղի չունեցավ: Իսկ Թուրքիան մինչեւ ապրիլ էլ չի ընդունի այդ արձանագրությունները: Տեսնենք, թե ինչ կանի Երեւանն այս անգամ: Հայ-թուրքական սահմանը 17 տարի փակ է, կարելի է մի տարի էլ սպասել»,- ըստ panorama.am-ի՝ հայտարարել է թուրք պատգամավորը:
Իսկ ադրբեջանցի փորձագետ Իլգար Մամեդովը հայտարարել է. «Ցանկացած բանակցություն առեւտուր է, ամեն մի կողմը պետք է մի բան տա»: Այս փորձագետի համոզմամբ, մինչեւ Հայաստանի ՍԴ որոշումը պարզ էր, որ Հայաստանը պատրաստ է հրաժարվել Թուրքիայի հանդեպ հողային պահանջներից եւ, մասամբ, Ցեղասպանության միջազգային ճանաչումից:
ՀՀԿ-ական պատգամավոր Կարեն Ավագյանը հայտարարել է, որ Հայաստանը երբեք մտադիր չէ քննարկել Ցեղասպանության փաստը, քանի որ դա քննարկման ենթակա չէ: Ի դեպ, համաժողովի նախորդ օրը եւս նման կոշտ միջադեպ գրանցվեց, երբ թուրք մեկ այլ պատվիրակը հայտարարեց, թե հայ-թուրքական հարաբերությունների զարգացումը միանշանակ պայմանավորված է ԼՂ հարցի կարգավորման գործընթացով, իսկ Հայաստանի ՍԴ որոշումը էապես բարդացրեց եւ խիստ անորոշ դարձրեց Թուրքիայի խորհրդարանում արձանագրությունների վավերացման հարցը: Տեղում այս պատվիրակին հակադարձեց ԲՀԿ ներկայացուցիչ, ԱԺ եվրաինտեգրման հարցերի մշտական հանձնաժողովի նախագահ Նաիրա Զոհրաբյանը. «Ցավում եմ, որ հայկական կողմի նախաձեռնությունը խաղաղ եւ անվտանգ տարածաշրջան ունենալու համար, որի առաջին քայլը պիտի լինի երկու ժողովուրդների միջեւ վստահության ստեղծումը, համառորեն խոչընդոտվում է Թուրքիայի կողմից: Սին են ձեր հույսերը՝ հայ-թուրքական հարաբերությունների գործընթացը եւ Լեռնային Ղարաբաղի հարցի կարգավորման գործընթացը կապել միմյանց: Ցավում եմ, որ Թուրքիայում որեւէ մեկին թվում է, թե Հայաստանը որեւէ մեկի հետ կարող է քննարկել 1915 թվականին տեղի ունեցած Հայոց ցեղասպանության փաստը»:
ՀՀԿ խմբակցության անդամ, ԵԽԽՎ-ում հայաստանյան պատվիրակության անդամ Հերմինե Նաղդալյանը իր հերթին հայտարարեց. «Այն, որ անցած 20 տարիների ընթացքում Ղարաբաղում կայացել է անկախ պետություն, որ այդ պետության մեջ մեծացել է մի սերունդ, ով չի էլ պատկերացնում, որ հնարավոր է իր երկիրը տեսնել Ադրբեջանի կազմում, որը տեսնում է, որ իր երկիրը իրավամբ շատ ավելի ժողովրդավար է, քան նույն Ադրբեջանը: Այս հարցերը միջազգային հանրությանը կարծես չի հետաքրքրում: Լենմարկերը հայտարարեց, որ Առաջին եւ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմներից հետո աշխարհը մի մեծ նվաճում ունեցավ՝ վերացան մեծ ու փոքր պետությունների միջեւ տարբերությունները: Տեսնես՝ քանի՞ պատերազմ է հարկավոր եվրոպացիներին եւ ինչքա՞ն փութ արյուն, որպեսզի իրենք կարողանան մի տարբերություն եւս վերացնել՝ նավթ ունեցող պետությունների եւ նավթ չունեցող պետությունների տարբերությունները»:

Արձագանքում է քաղաքապետարանը

«Առավոտ» օրաթերթի մարտի 12-ի համարում տպագրված «Նախագահի մեքենայի առաջը կտրել է» հոդվածի առնչությամբ տեղեկացնում ենք, որ հոդվածում տեղ գտած փաստերը, որոնցով քաղաքացին փորձում է հիմնավորել իր բողոքը, չեն համապատասխանում իրականությանը: Վալենտինա Զաքարյանը մինչեւ 2004թ. նոյեմբեր ամիսը ընտանիքի 3 անձով՝ ինքը, տղան, աղջիկը, բնակվել են Ֆուչիկի փողոցի թիվ 10 քանդման ենթակա վթարային շենքի թ.41 երեք սենյականոց  բնակարանում: Նշված շենքն ընդգրկված է եղել ՀՀ կառավարության 25.10.2000թ. հ.682 որոշմամբ հաստատված՝ քանդման ենթակա վթարային բնակելի շենքերի բնակիչների վերաբնակեցման ծրագրի ցանկում:
Նշենք, որ դրամական փոխհատուցումներ տրամադրելու  ծրագիրը սկսվել է իրականացվել 2001 թվականից, իսկ շենքը քանդվել է  2004 թվականի  տարեվերջին: Փախստական ընտանիքի 3 անձին, վթարային շենքում զբաղեցրած երեք սենյականոց բնակարանի փոխարեն, Երեւանի Աջափնյակ թաղային  համայնքի կողմից  մեկ սենյականոց բնակարանի համար պայմանագիր կնքելու եւ  դրամական փոխհատուցման գումարը առաջարկելու համար հիմք է ընդունվել ՀՀ  կառավարության 25.10.2000թ. թ.682 որոշմամբ հաստատված կարգի 3-րդ կետի բ) ենթակետի պահանջը, համաձայն որի՝ փախստականներին բնակարաններ հատկացվում են ՀՀ կառավարության  09.08.
1997թ. թ.330 որոշմամբ հաստատված կարգի նորմերով սահմանված չափով:
ՀՀ կառավարության 09.08.1997թ. «Հայաստանի Հանրապետությունում բնակարանի կարիք ունեցող փախստականների հաշվառման եւ բնակելի տարածությունների հատկացման կարգը հաստատելու մասին»  թ.330 որոշմամբ հաստատված կարգի 32-րդ կետի համաձայն, մինչեւ 3  անդամից բաղկացած ընտանիքներին հատկացվում է մեկ սենյականոց, 4-5 անդամից բաղկացած ընտանիքներին՝ երկու սենյականոց, իսկ 5-ից ավելի անդամներից բաղկացած ընտանիքներին՝  երեք սենյականոց բնակարան:
Ֆուչիկի փողոցի թ.10 շենքի քանդման եւ բնակիչների վերաբնակեցման ծրագիրն  ավարտելուց հետո ընդունվել է ՀՀ կառավարության 12.10.2006թ. թիվ 1559-Ն որոշումը, որը սահմանում է  փախստականներին բնակարանների հատկացումը կատարել ՀՀ կառավարության 20.05.04թ. թ.747-Ն որոշմամբ հաստատված ծրագրով սահմանված նորմերով, համաձայն որի՝ 1-2 անձից բաղկացած ընտանիքներին հատկացվում է մեկ սենյականոց, 3-4 անձից բաղկացած ընտանիքներին՝ երկու սենյականոց բնակարան:
Վալենտինա Զաքարյանի  ընտանիքը  ծրագրի իրականացման ժամանակ հրաժարվել է կնքել պայմանագիր՝ մեկ սենյականոց բնակարանի շուկայական միջինացված գներով ստանալ դրամական փոխհատուցման գումարը: Փախստականի  ընտանիքում հաշվառված երկու անձին Երեւանի քաղաքապետի 10.01.2009թ. թ.25-Ա  որոշմամբ, Դավիթաշենի 4-րդ  թաղամասի թ.53 շենքի 2-րդ հարկի թ.7 մեկ սենյականոց բնակարան հատկացնելու հիմք են ծառայել վերը նշված՝ ՀՀ կառավարության որոշման պահանջները եւ ՀՀ  տարածքային կառավարման նախարարության միգրացիոն գործակալության 26.11.2008թ. թ.1/7-1664 գրությամբ ներկայացված տեղեկությունները, համաձայն որի՝ Վալենտինա Զաքարյանի տղան՝ Անատոլի Զաքարյանը, 14.02.2005թ.-ին հանվել է հաշվառումից՝ Ուզբեկստանի քաղաքացիություն ստանալու  կապակցությամբ:
Քաղաքացի Վալենտինա Զաքարյանը քաղաքապետարանի ընդունած որոշման իրավականության հարցը օրենքով սահմանված կարգով կարող է բողոքարկել դատարանում:

Արձագանքում է բանասերը

Լեզվի զարգացման արդի փուլում անժխտելի է մամուլի եւ հեռուստատեսության դերը ժողովրդի խոսքի մշակույթի զարգացման գործում: Սակայն, դժբախտաբար, սրանց բնորոշ է դարձել մեր մայրենիին ոչ հարիր անգույն ու գորշ մի լեզու: Ո՞վ է թույլ տալիս ոմն Գեւո վարի «փողոցային» բառերով ու գռեհկաբանություններով հեղեղված իր հումորային ծրագիրը: «32 ատամ ակումբ» ծրագրի երիտասարդները ծռմռված բերաններով հնչեցնում են ինչ-որ խեղկատակություններ եւ ժարգոնային բառեր ու արտահայտություններ, որոնք չունեն իրենց մեկնաբանությունը: Ցավալին այն է, որ հանրությունն այս ամենն ընդունում է սիրով՝ չմտածելով մեր ապագան կերտող վաղվա սերնդի մասին:
Եկե՛ք մի պահ հետադարձ հայացք գցենք՝ հիշելու, թե մի քանի տարի առաջ ինչպիսին էին մեր գովազդների լեզուն եւ բովանդակությունը: Ընդամենը զավեշտ էր, խեղկատակություն: Չենք թաքցնում, որ այժմ բավական բան է փոխվել այս ասպարեզում: Ուրեմն կարելի է շատ բան փոխել, երբ անտարբերություն չկա: Այսօր էլ, երբ ավելի հաճախ է հանրությունը խոսում եթերի լեզվական խաթարումների մասին, ինչ-որ բան փոխվում է հաղորդումներում, ավելի լուրջ եւ շրջահայաց են դարձել առանձին լրագրող-խոսնակներ՝ փորձելով ձերբազատվել լեզվական ակնառու սխալներից: Այսինքն՝ հասարակական անհանգստությունն իզուր չի անցնում, իր հետքն է թողնում, սկիզբ դնում շատ ցանկալի փոփոխությունների:
Փորձենք մի փոքր խոսել նաեւ օտարաբանությունների մասին: Ինչո՞ւ գործածել «ֆունկցիա», «պրոբլեմ», «պրոսպեկտ» բառերը, երբ ունենք դրանց հայերեն հաջողված համարժեքները: Իզուր չէ, որ Մայա Ավագյանը իր «Խոհեր մայրենի լեզվի մասին» գրքում գրում է. «Երբ գիտակցենք, որ օտար բառերով պճնված խոսքը դատարկ տակառի զրնգոցի է նման եւ վերջ տանք մեր հույլ անտարբերությանը լեզվի նկատմամբ, այն ժամանակ մայրենի բառերը կտրվեն մեզ հարազատի վստահությամբ, որովհետեւ նրանց մենք «զգում ենք, ապրում» եւ ոչ թե սովորում եւ մտապահում»:
Որքա՜ն հաճելի է ունկնդիր լինել մաքրամաքուր հայերենի, որը, ցավոք, վաղո՜ւց մոռացվել է:
Վերը բերված օրինակները, որոնք ներկայացնում են լեզվական խաթարումները, այսօր կյանքի տարբեր բնագավառներում են դրսեւորվում եւ առնչվում են ամեն մեկիս՝ երեխայից մինչեւ մեծահասակները: Անկեղծ ասած, ինչ-որ տեղ ամեն ինչ, կարծես թե, ինքնահոսի է թողնված: Բայց մեր լեզուն, որպես մեր ազգային անվտանգության ու ազգային ինքնության անբաժանելի մաս, կարիք ունի հոգատարության՝ բոլորիս կողմից եւ առաջին հերթին՝ պետության: Բայց այսօր պետությունն իր այդ շատ կարեւոր գործառույթին, ամենատարբեր պատճառներով, տեր չի կանգնում: Լեզվի անաղարտ պահպանությունը մի քանի հիմնական գումարելի ունի՝ լեզվական քաղաքականության մշակում, դրա իրագործում, վերահսկողական մեխանիզմների կիրառում: Իսկ դա նշանակում է, որ հենց պետությունն է կարգավորում լեզվաշինությունը: Չէ՞ որ լեզուն կենդանի օրգանիզմ է, որն անընդհատ փոփոխվում է: Իսկ այդ փոփոխությունները կարող են լինել ինչպես դրական, այնպես էլ բացասական: Բացասականը ամեն օր ենք տեսնում: Իսկ դրականին եւ կառուցողականին միշտ ենք սպասում: Անկասկած, այս ամենը կարգավորելու եւ ամբողջացնելու համար մի պետական մարմին է անհրաժեշտ, որը կզբաղվի այդ խնդիրների կանոնակարգմամբ եւ լուծումներով: Այսօր այդ առաքելությունը իներցիայի ուժով վերագրվում է Լեզվի պետական տեսչությանը, որի գործառույթները սահմանափակվել եւ հանգել են միայն հսկողականին, այն էլ՝ անկատար իրավական դաշտում: Թերեւս Լեզվի պետական տեսչությանը պետք է վերադարձնել առնվազն այն գործառույթները, որոնք ամրագրված են «Լեզվի մասին» ՀՀ օրենքում, երբ առաջնայինը ծրագրային հասցեական մոտեցումներն են լեզվական խնդիրներին, իսկ սպասված արդյունքը լեզվաքաղաքականության մշակումն է, լեզվաշինության իրականացումը եւ այս ամենի արդյունքում՝ մաքուր եւ անաղարտ հայոց լեզուն:

Արձագանքում է տատիկը

Սիրով եմ արձագանքում «Առավոտ» օրաթերթում «Հայկական մազոխի՞զմ, թե՞ սադիզմ» հոդվածին: Կրթական այս քննարկումներին էլ վերաբերվում եմ «Ջուրը մինչեւ չպղտորի, չի զուլալի» ասույթով: Զուր չէ ասված՝ «Ազգի փրկությունը մեր հայ մայրերի ձեռքում է»:
Թոռնիկս սովորում է Չեխովի անվան թիվ 55 դպրոցում: Անչափ հպարտանում եմ նրա բարեկիրթ ու դաստիարակված որակով: Ինչ ուզում եք ասեք, դասական ու ավանդույթներով հարուստ դպրոցն ուրիշ է, շնորհակալություն նաեւ դպրոցի տնօրեն Գայանե Սարուխանյանին՝ կրթօջախի ավանդույթներն այդպես բարձր մակարդակի պահելու համար, անվանումն ու արձանը մերօրյա վանդալներից փրկել-վերականգնելու համար:
Ահա թոռնիկս, երեկ երեկոյան, հերթական անգամ մտնելով իմ հարկաբաժին, դիմեց ինձ՝ տատի՛կ, կներես, հո չխանգարեցի՞, կարո՞ղ ենք մի քիչ զրուցել (այստեղ էլ շնորհակալություն հարսիս՝ նման հարգալից վերաբերմունքով մեծերի նկատմամբ դաստիարակելու համար), հալումաշ լինելով՝ համակ ուշադրություն դարձա: Զրույցի թեման հայ գրականությունից հերթական դասն էր՝ Միսաք Մեծարենց: Ասեմ, որ մատաղ սերնդի կրթության ու դաստիարակության իմ տեսակն ունեմ, որն ուսանել եմ Մեծն Սահյանից՝ «Մեջքով հենվել հնությանը, դեմքով ընդունել նորությունը»: Մեծագույն հարգանք ունենալով հանդերձ վաղամեռիկ բանաստեղծի հիշատակին՝ այստեղ, թոռնիկիս պարագայում սահմռկեցի ու չգիտեի՝ ինչպես բացատրել նրան «հաշիշով օծուն ու բալասանով, լուսեղեն ճամփան ես կանցնեմ գինով»-ն ու... որ հեղինակի հոգու լույսը քիչ քիչ կմաշի, քանի որ շրթունքն է ծարավ միակ համբույրին, էլ չեմ ասում «հեշտանքին»: Ասեմ, մեր նախապապի արխալուղը որքան էլ որ գուրգուրեմ, այն հանդուրժում եմ միայն ազգագրական թանգարանում, արվեստում էլ եմ այլեւս նրանից խուսափում, ուր մնաց՝ մատաղ սերնդիդ հոգում:
Շփոթմունքիցս չգիտեի ինչ պատասխանել կրկնակի շփոթված թոռնիկիս: Նման դեպքերում հաճախ եմ նրան առաջարկում փոխարինող տարբերակն ընտրել, օրինակ, տվյալ հերթական բանաստեղծի մեկ ուրիշ, ավելի բարձրարժեք ու տարիքային առումով համապատասխան մի ստեղծագործություն: Դա էլ կախված է ուսուցչուհու մոտեցումից, թե ինչպես կընդունի մեր ինքնագործունեությունը: Իսկ երեկվա Մեծարենցի «Սիրերգը», որն առնվազն բանասիրականի առաջին կուրսեցու թեմա էր, ուղղակի զայրույթիս բաժակը լցրեց: Որքան էլ որդիս հումորով ու ժպիտով արձագանքեց, թե՝ արդեն տարիքն է, թող արդեն սովորի... ինձ այլեւս մնում էր առաջարկել Վարուժանի «Հարճը» գտնենք՝ վարձենք... անցումային տարիքի դեռահասի հետ գործ ունենք:
Իսկ «Առավոտի» սույն հոդվածն ինձ ստիպեց արձագանքել, որ գոնե այսպես զայրույթներս պարպենք այս վայ-դասագրքերը կազմողների վրա. «Գրանտ էիք շահել, առնեիք ու երկրից թռնեիք, ինչպես ժամանակին ոմանք, թե չէ՝ ինչպես կարելի է մի ողջ սերունդ խեղանդամել, ավելին՝ մեր դասական գրականության նկատմամբ էլ նման վերաբերմունք սերմանել»:

Արձագանքում է թատերական խմբակը

Կարդալով «Առավոտ» օրաթերթի 2010 թ.
փետրվարի 27-ի համարը՝ հանդիպեցի մի նյութի: «Հոգեւոր սնունդով ընտանիք չես պահի» հոդվածում հեղինակը ներկայացնում է Արմավիր քաղաքի «տխուր» իրականությունը: «Արմավիր քաղաքում ոչ թատրոն կա, ոչ կինո, ժամանակ առ ժամանակ մշակույթի տանը ելույթ են ունենում շոու-բիզնեսի ներկայացուցիչներ, որոնք ամեն օր երեւում են հեռուստատեսությամբ, իսկ դասական բնույթի համերգներ գրեթե չեն լինում»,- հոդվածի հեղինակ Աննա Կոստանյանն է արմավիրյան այս «ողբալի» իրականությունը ներկայացրել:
Մենք՝ ներքոստորագրողներս, լինելով Արմավիրի մշակույթի տան թատերական խմբի անդամ, ցանկանում ենք ծանոթացնել մեզանում տեղի ունեցող մշակութային իրադարձություններին: 2007 թվականի մարտ ամսից Արմավիրի մշակույթի տանը գործում է թատերական խմբակ՝ ռեժիսոր Գրիգոր Հովհաննիսյանի գլխավորությամբ: Ստորեւ կփորձենք համառոտ ներկայացնել մինչ օրս կատարված աշխատանքները: 2007 թվականին հանդիսատեսի դատին է հանձնվել խմբի դերասան Վաղինակ Սարգսյանի «Նորից չեն սիրում, սիրում են կրկին» պիեսը՝ ըստ Պարույր Սեւակի ստեղծագործությունների: Նույն թվականի դեկտեմբերին կայացավ Ա. Վամպիլովի «Պատմություն մետրանպաժի հետ» պիեսի առաջնախաղը: 2008 թվականի մայիսին թատերախումբը այս երկու ներկայացումներով մասնակցեց «Մենք ենք մեր մարզերը» հանրապետության համայնքային թատրոնների առաջին փառատոնին: 2009 թվականին թատերախումբը ամանորի ներկայացումով շուրջ 14 անգամ բեմ բարձրացավ մանուկ հանդիսատեսի համար: Ներկա պահին թատերախումբն աշխատում է Ա. Մակայոնոկի «Հալածված առաքյալը» պիեսի վրա:
Հարկ է նշել նաեւ, որ ջազ նվագախումբը ստեղծվել է ոչ թե 2009 թվականին, ինչպես ներկայացվում է հոդվածում, այլ 1998 թվականին: Մեկնաբանությունները թողնում ենք Ձեզ եւ սիրով հրավիրում ենք Աննա Կոստանյանին՝ ծանոթանալու Արմավիրի մշակութային կյանքին:

Գ. ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ, ռեժիսոր
ՎԱՂԻՆԱԿ ՍԱՐԳՍՅԱՆ, ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՍԱՂՈՅԱՆ,
ՌՈԶԻԿ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ,
ՎԱՆ ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ, դերասաններ

Շիրակցի բժիշկների կանխատեսմամբ, թանկացումներն այսպես կարող են ազդել բուժհաստատությունների գործունեության վրա:

Օրերս Գյումրիում լուրեր են շրջանառվում այն մասին, որ պետական որոշ հիմնարկներում, մասնավորապես՝ հիվանդանոցներում ու դպրոցներում, տնօրենները հարկադրված որոշել են մոտ 20%-ով կրճատել աշխատավարձերը: Ըստ տեղեկությունների, պատճառն այն է, որ այս ոլորտներին հատկացվող գումարները մնացել են նույնը, նույնիսկ նվազեցվել են, սակայն փոխարենն ավելացել են պահպանման ծախսերը, եւ որպեսզի կարողանան դիմակայել թանկացումներին ու աշխատակիցներին չկրճատեն, ստիպված են կրճատել աշխատավարձերը:
Նկատենք, որ այս ոլորտից մենք պարբերաբար դժգոհություններ ենք ստանում: Շիրակի մարզում կաշառքի հարցում ռեկորդակիրը, կարելի է ասել, առողջապահական ոլորտն է: Եվ եթե նկատի ունենանք վառելիքի ու դեղորայքի գրեթե ամենօրյա ու անկանխատեսելի թանկացումները, որոնք ուղղակիորեն ազդում են բուժհիմնարկների բյուջեի վրա, բուժաշխատողների աշխատավարձն էլ ոչ մի դրամով չի բարձրացվում, ապա ակնհայտ է, որ կառավարության կոռուպցիայի դեմ պայքարը ոչ մի արդյունք չի տա: Ի՞նչ վիճակում է Գյումրիի խոշոր հիվանդանոցներից մեկի՝ «Սամարիթերի» այս տարվա բյուջեն, հետաքրքրվեցինք գործադիր տնօրեն Ռաֆիկ Խաչատրյանից: Նա նախեւառաջ տեղեկացրեց, որ 2010թ.-ի առաջին ֆինանսավորումը ուշացել է, ինչի պատճառով աշխատավարձը ձգձգվել է, բայց այժմ հարցը լուծված է, հունի մեջ են ընկել: «Այս տարվա բյուջեն շատ քիչ տարբերություն ունի նախորդ տարվա փաստացի կատարված բյուջեից: Շատ քիչ նվազել է մեր հիվանդանոցում ընթացող հեմոդիալեզի ծրագրով, որը պետությունն անպայման կփոխհատուցի, միշտ պարտաճանաչ կարգով փոխհատուցվել է»,- ասաց տնօրենը:
Իսկ ինչպե՞ս է դիմադրելու բուժհաստատությունը ապրիլյան «սյուրպրիզներին»: Ըստ տնօրենի, 2010-ի նախահաշիվը կազմելիս նաեւ նկատի են ունեցել ապրիլի 1-ից սկսվող թանկացումները: «Իհարկե, այդ առումով մեր բյուջեն շատ լարված է, բայց պետք է հաշվի առնել, որ հիվանդանոցների առումով դրանք կարող են վերաբերել դեղորայքների օգտագործմանը, կոմունալ ծախսերը հիվանդանոցներում համեմատաբար համեստ են, մեծ թվեր չեն կազմում: Բայց դեղորայքի թանկացումները շատ հիվանդանոցներում վատ հետեւանքներ կարող են թողնել: Նույնիսկ վերջին ամիսներին աստիճանաբար, բայց կայուն թանկացումներ կային: 2-րդ եռամսյակում կպարզվի, դեղորայքի հատվածը մենք կկարողանա՞նք իրականացնել, թե՞, այնուամենայնիվ, դեֆիցիտ կունենանք»,- ասում է «Սամարիթերի» տնօրենը: Նա մեզ փորձեց վստահեցնել, որ ավելացված ծախսերը չեն ազդել իր բուժաշխատողների աշխատավարձի վրա, կոնկրետ իր հիվանդանոցում աշխատավարձի կրճատում չի եղել: Թեեւ, ըստ տնօրենի, «Սամարիթերում» առկա է այլ բնականոն պրոցես. կառավարության անցած տարվա հոկտեմբերի որոշման համաձայն, կրճատվել է մահճակալների թիվը, իսկ սա կարող է բերել հաստիքների մասնակի կրճատման: «Մենք մարզպետարանի համաձայնությամբ կոնկրետ աշխատողների կրճատումներ չենք իրականացրել, այլ պակասեցնում ենք այն հաստիքները, երբ աշխատողը այս կամ այն պատճառով ինքնակամ հեռանում է աշխատանքից: Աշխատավարձերն էլ մնացել են նույնը՝ անցած տարվա չափով: Մենք 2009 թ. առաջին եռամսյակին կազմել էինք աշխատավարձի բարձրացման մեկ սանդղակ, եւ երկու ամիս նախորդ տարվա մեջ բարձր սանդղակով տվեցինք, բայց, ցավոք, երբ բյուջեն նվազեցվեց, մենք թողեցինք նույնը, այս տարի էլ նույն աշխատավարձն է, նույն գիշերային ժամերը, նույն արտոնությունները: Պարզ է, որ համատարած թանկացումների ֆոնի վրա մեր տված աշխատավարձը, անշուշտ, արժեքը կորցնում է: Իսկ բարձրացման մասին առայժմ դժվար է ասել»,- անկեղծացավ տնօրենը:
Մեր այն հարցին էլ, թե այս վիճակը չի՞ խորացնելու կոռուպցիոն ռիսկը հիվանդանոցում, տնօրենն ասաց. «Ես չէի ասի կոռուպցիոն ռիսկեր, դա առողջապահությանը չի վերաբերում, բայց, անշուշտ, վատ ապրելակերպը ընդհանրապես ավելացնում է ոչ միայն տեղական կամ լոկալ կոռուպցիան, այլեւ ավելանում են գողությունները եւ ավազակային հարձակումները, դա համակարգված վիճակ է, որը լուրջ մոտեցումների կարիք ունի: Մարդիկ վատ են ապրում, հետեւաբար եւ ձգտում են գումար հայթայթել իրենց բարոյական նորմերից ելնելով: Ես ամենեւին չեմ արդարացնում բուժաշխատողներին, ընդհակառակը, խիստ քննադատության եմ ենթարկում այդ պրոցեսը, բայց այսպիսի աշխատավարձերը թույլ չեն տալիս միայն դրանով ապրել: Իզուր չէ, որ բուժաշխատողներից շատերը զբաղված են նաեւ ոչ մասնագիտական գործունեությամբ եւ, ցավոք, կարող են նույնիսկ հեռանալ մեր ոլորտից»: Վերջինս նաեւ դժգոհեց, որ, ի տարբերություն մայրաքաղաքի թաղապետարանների, Շիրակի համայնքապետերն իրենց բյուջեներից կոպեկ չեն հատկացնում սոցիալապես անապահով խավի բուժօգնության համար: «Պարտադիր չէ՝ դա մեծ գումար լինի, բայց ցանկացած այդպիսի օղակ պետք է իր բյուջեի մեջ առանձնացնի բուժօգնության համար անհրաժեշտ գումար: Լավ կլիներ, որ մեր մարզում հետեւեին երեւանյան օրինակին, այսինքն՝ մեզ ու ազգաբնակչությանը օգնեին այդ վիճակից դուրս գալու»,- ասաց Ռաֆիկ Խաչատրյանը:
Շիրակի մարզի հիվանդանոցներում նաեւ կա մտավախություն. այսպիսի սոցիալական պայմանների պատճառով շուտով իրենք կմնան շտապօգնության բերած ծանր հիվանդների հույսին: Այսինքն՝ մարդն իր կամքով այլեւս հիվանդանոց չի գնա:

Դատապարտյալները «Առավոտի» միջոցով դիմում են

Մեծարգո նախագահ, այս տարվա փետրվարի 11-ին «Առավոտում» «Դեռ չէի հասցրել ամուր կանգնել՝ հայտնվեցի կալանավայրում» հրապարակմամբ խնդրել էի Ձեզ ներում շնորհել:
Մինչ այսօր խնդրանքս անպատասխան է մնացել: Երեւի չեք հասցրել կարդալ նամակ-հրապարակումս կամ չեն զեկուցել Ձեզ, հետեւաբար, հուսահատությունից դրդված, նորից եմ դիմում՝ այս անգամ հույս փայփայելով, որ անհետեւանք չի մնա խնդրանքս, որ ներում կշնորհեք: Ներում շնորհելով, կանանց միամսյակի առթիվ կօգնեք մի այրի կնոջ եւ մի դեռատի օրիորդի՝ մեկին ազատություն պարգեւելով, մյուսին՝  մորը վերադարձնելով:
Ես քաջ գիտակցում եմ, որ ներումը տրվում է կյանքում մեկ անգամ, իսկ հանցագործը երբեք վերջին հնարավորությունը չի օգտագործի, մտածելով, թե, Աստված մի արասցե, նորից կհայտնվի նույն վիճակում: Դուրս գալով այս բերմուդյան եռանկյունուց, խոստանում եմ՝ երբեք չեմ սայթաքի:

Պետական միջոցներով վերականգնված Հալիձորի բերդն ու Վահանավանքը այժմ այլ խնդրի առաջ են կանգնած

2009 թվականին պետբյուջեից հատկացված 36,5 միլիոն դրամով շարունակվել եւ, ըստ նախատեսվածի, ավարտին են հասցվել Սյունիքի մարզի Կապանի տարածաշրջանում գտնվող «Վահանավանք» վանքային համալիրի (10-րդ դար) եւ Հալիձորի բերդի (17-րդ դար) նորոգման, վերականգնման եւ տարածքների բարեկարգման աշխատանքները: 11-դարյա Վահանավանքում վերականգնողական  աշխատանքները մեկնարկել էին դեռեւս 2005-ին, իսկ մեկ տարի անց ՀՀ մշակույթի նախարարությունը վերականգնողական աշխատանքներ սկսեց իրականացնել նաեւ Վահանավանքից ոչ շատ հեռու գտնվող, 17-րդ դարում կառուցված Հալիձորի բերդում: Հալիձորի բերդը ժամանակին Դավիթ-Բեկի ազատագրական պայքարի գլխավոր ամրոցն էր եւ Ղափանի անկախ իշխանության կենտրոնը:
Հալիձորի բերդում նախատեսված էր եւ իրականացվել է մասնակի վերականգնում, կառուցվել են նաեւ աստիճաններ, որոնք բերդի մուտքը կապում են համալիրի ներսում՝ բերդից 20 մ հեռավորության վրա գտնվող  եկեղեցուն:
Իսկ Վահանավանքում դեռեւս որոշակի աշխատանքներ են նախատեսվում: Ըստ պատմական միջավայրի պահպանության Սյունիքի մարզային ծառայության պետ Աստղիկ Հակոբյանի՝ հետագայում «Վահանավանք» համալիրում նախատեսվում է սեղանատունը վերականգնել: Բայց այդ աշխատանքների իրականացումն  ընթացիկ տարում նախատեսված չէ:
Պատմամշակութային մեծ արժեք ունեցող այս համալիրները, որոնք զբոսաշրջիկների կամ Սյունիք ու Կապան այցելած հյուրերի ուշադրությունից չեն վրիպում, վերականգնումից հետո պահպանության լուրջ խնդրի առաջ են կանգնել: «Ինչպես Վահանավանքը, այնպես էլ Հալիձորն անտառի մեջ են եւ  ամառվա տապին անասունների համար փարախ  են դառնում: Մուտքի դռներ չկան, անասուններն իրենց համար ազատ ելումուտ են անում վերականգնված տարածքներում: Ամբողջ խնդիրն այն է, որ վերականգնման աշխատանքներ իրականացնելիս տարածքների պահպանության համար չեն մտածել: Հալիձորի բերդը 2 մուտք ունի եւ 2-ն էլ առանց դռների են: Բացի այդ՝ քանդված պարիսպներից էլ  են անասունները առանց խոչընդոտի մտնում բերդի տարածք: Անասնատերերն էլ չեն հետեւում իրենց անասուններին: Անասուններից պաշտպանող մուտքի դուռ չունի նաեւ Վահանավանքը: Երկու համալիրների նախագծերի հեղինակները պատճառաբանում են, որ նախագծերում մուտքի դռները նախատեսված չէին (Վահանավանքի վերականգնման նախագծի հեղինակը Աշոտ Հովսեփյանն է, իսկ Հալիձորի բերդինը՝ Անդրանիկ Սարգսյանը- Մ. Ս.): Բայց ինչպե՞ս կարելի է հուշարձանները վերականգնել եւ դրանց համար մուտքի դուռ չնախատեսել: Մի՞թե  կարելի է տարածքը վերականգնել առանց պահպանության համար խիստ անհրաժեշտ դռների: Մենք Հալիձոր այցելելիս մի անգամ 12 կով ենք հանել այնտեղից: Պահակն էլ միանգամից չի կարող մի քանի հուշարձան պահպանել միայնակ, քանի որ  մեկ պահակի հանձնարարված է միանգամից  5 համայնքի հուշարձաններում հսկողություն իրականացնել»,- ասում է Աստղիկ Հակոբյանը:
Բացի պահպանության խնդրից, այստեղ եւս մի կարեւորագույն խնդիր կա՝ դեպի հուշարձաններ տանող ճանապարհները: Դրանք անմխիթար վիճակում են եւ հիմնանորոգման խիստ անհրաժեշտություն ունեն: Երթեւեկության համար հատկապես խիստ վտանգավոր է եւ դժվարանցանելի Հալիձորի բերդ տանող ճանապարհահատվածը: Հալիձորի բերդ հիմնականում այցելում են ոտքով, սակայն ամառվա շրջանում ամայի անտառում գտնվող բերդ հասնելը անվտանգ չէ:

Շահումյան համայնքի ամբուլատորիան նույնիսկ ժամանակավոր կացարանից է զրկվել

Լոռու մարզի Շահումյան գյուղի առողջության առաջնային պահպանման կենտրոնի (ԱԱՊԿ) խնդիրն առաջացել է դեռեւս 2009 թ. ամռանը: Հորդառատ անձրեւները գյուղում մի շարք ավերածությունների պատճառ էին դարձել: Տեղատարափների հետեւանքով Տանձուտ գետը դուրս էր եկել ափերից եւ մեծ վնաս հասցրել ափամերձ բնակելի տներին, անասնագոմերին, հողամասերին: Գետի վարարման հետեւանքով փլուզվել էր գյուղի սելավատարը, հորդացած, հունից դուրս եկած գետը, սելավաջրերին խառնված, հարվածել էր ամբուլատորիային, քշել շենքի հիմքը՝ թողնելով իրար վրա հենված պատերը:
«Աշխատանքային ժամ էր, հիվանդներ էլ կային բուժարանում, սպասարկում էինք: Մեկ էլ չը՛խկը, թը՛խկը, ոնց որ քարեր թափվեն: Դրսից ձայն էին տալիս, գոռում՝ դո՛ւրս եկեք: Լավ էր՝ ժամանակին դուրս եկանք: Պատշգամբն ամբողջությամբ եւ շենքի մի մասը քանդվեցին»,-պատմում է բուժքույր Սիլվա Զալինյանը:
Աղետից հետո մոտ մեկ շաբաթ գյուղի բնակիչների բուժսպասարկումը դրսում էր կատարվում: Շահումյան համայնքում բնական աղետի հետեւանքները վերացնելու նպատակով ձեռնարկվեցին անհրաժեշտ միջոցառումներ: Համայնքի համար առաջնային համարվեցին եւ իրականացվեցին գետի մաքրման եւ ափերի ամրացման ու հեղեղատարի վերակառուցման աշխատանքներ: Ծրագրերը կյանքի կոչվեցին գերմանական տեխնիկական համագործակցության (GTZ)՝ «Արտակարգ իրավիճակների կանխարգելում Հարավային Կովկասում» ծրագրի շրջանակներում, ՄԱԿ-ի եւ Շահումյանի համայնքապետարանի համաֆինանսավորմամբ: Գերմանական ծրագրի Լոռու մարզային համակարգող Սերգեյ Պողոսյանի հավաստմամբ՝ GTZ-ի առաքելությունը աղետների կանխարգելումն է, եւ իրականացված երկու ծրագրերն էլ այդ նպատակին են ծառայում: Իսկ համայնքի ամբուլատորիայի վերանորոգումն այլոց խնդիրն է:
Շահումյանի ԱԱՊԿ-ն երբեք էլ հիմնական տարածք չի ունեցել: Սկզբում նրանց տրամադրել են մի երկսենյականոց բնակարան՝ բնակելի շենքի առաջին հարկում: 88-ի երկրաշարժից հետո ամբուլատորիային են հատկացվել երկու տնակ: Երկար տարիներ այստեղ աշխատելուց հետո բուժհաստատությունը տեղափոխվել է «Ամքոր» ամերիկյան կազմակերպության վերանորոգած՝ գյուղի մանկապարտեզի շենքը: Բայց երբ մանկապարտեզը սկսեց գործել, բժիշկները դարձյալ հայտնվեցին «բաց երկնքի տակ» ու գյուղապետարանում մի սենյակ հատկացրին նրանց: Ամբողջ գյուղին՝ մեծ թե փոքր, կին թե տղամարդ, այդ նույն նեղվածք-սենյակում էին սպասարկում: Բավական երկար նրանք աշխատեցին այս պայմաններում: Ավելի ուշ ամբուլատորիան վերակազմավորվեց՝ միանալով Վանաձորի թիվ 4 պոլիկլինիկային՝ ու շարունակեց աշխատել գյուղապետարանի հատկացրած սենյակում: ԱԱՊԿ-ի ներկայիս տնօրեն Արմեն Շիրվանյանի նախաձեռնությամբ, գյուղապետարանը ամբուլատորիային անվարձահատույց հատկացրեց այլեւս չգործող մանկապարտեզի շենքը: Ու երբ թվում էր, թե ամեն բան հունի մեջ է մտնում, այս անգամ էլ բնությունը «միջամտեց»:
«Արդեն 1,5 տարի է, նորմալ պայմաններ էին ստեղծվել, բայց նորից թափառական դարձանք: Շենքը վթարային դարձավ, մեր աշխատանքներն էլ խաթարվեցին,- ասում է բուժքույր Աիդա Շահնազարյանը,- ճիշտ է, այս պահին դրսում չենք, մեր նախկին տնօրեն Սոնյա Առուշանյանը սիրով ապաստան տվեց մեզ, աշխատասենյակներ տրամադրեց թիվ 4 պոլիկլինիկայում, ինչի համար անչափ շնորհակալ ենք նրան: Այստեղ լավ պայմաններ կան, լաբորատորիաներ, հետազոտման կաբինետներ: Բայց բնակիչները գերադասում են նախկին ամբուլատորիան»:
«Հնարավորություն չունենք համայնքային միջոցներով վերանորոգել: Դիմել ենք միջազգային կազմակերպություններին, սոցիալական հիմնադրամներին, սպասում ենք: Շենքն անվարձահատույց տվել ենք, էլ ինչ անենք: Անտարբերությունը նախարարության կողմից է: Նա ձեռքերը լրիվ լվացել է»,- ասում է Լոռու մարզի Շահումյան համայնքի ղեկավար Էդիկ Մանուկյանը:
Շահումյանի բնակիչները, որոնք թիվ 4 պոլիկլինիկա հասնելու համար ստիպված են 6-7 կանգառ ճանապարհ կտրել, դժգոհում են: «Մինչեւ գալիս ենք սովխոզից... գումարի հետ կապված ա լրիվ»,- նկատեց Սիրուշ Ոսկանյանը: «Լավ էր, որ գյուղում էր, ուզած ժամանակ գալիս էինք: Ուզում եմ, որ ամբուլատորիան նորից էստեղ տեղափոխվի: Էստեղ մոտիկ ա, գնում եմ, նայում են, ուղարկում են որտեղ որ պետք ա»,- սա էլ Յուրիկ Դալլաքյանն է: «Գեղացի մարդիկ ենք, թոշակառու. թոշակս քիչ ա: Ի վիճակի չեմ ամեն անգամ 200 դրամ դնեմ, գնամ՝ հետ գամ: Մոտիկ լավ էր: Ամեն ինչից զուրկ ենք: Մի ապտեկա չկա, մի ասպիրինի հմար գնում ենք քաղաք»,- իր հերթին ավելացնում է Ամալյա Գեւորգյանը: Ժենիկ Ղալեչյանն էլ ասում է. «Քանի ամիս ա, գնացել չեմ բժշկի. հեռու ա: Ինչ տեղափոխվել ա, չեմ եկել, հարմար չի: Գյուղացիք մի թղթի հմար հասնում են ընդեղ»:
Գյուղում բուժհաստատության բացակայությունը խնդիրներ է հարուցում ոչ միայն բնակիչների համար. փոխադրամիջոց չունենալու պատճառով շտապ դեպք կամ կանչ գրանցելիս բժիշկը ոտքով է հասնում գյուղ:

Որդեկորույս Սեդա Վարդումյանը պնդում է, որ որդուն սպանողներից ոմանք ազատության մեջ են եւ սպառնում են վկաներին

Տավուշի մարզի Աչաջուր գյուղի 27-ամյա բնակիչ Դավիթ Վարդումյանը սպանվել է ՀՀ վերջին նախագահական ընտրությունների օրը՝ 2008 թվականի փետրվարի 19-ին: Սպանվածի մայրը՝ Սեդա Վարդումյանն ասում է, որ որդուն Աչաջուրի  գյուղամեջում սպանել են նախկին գյուղապետ Պավլիկ Ղալթախչյանի եղբոր որդիները եւ եղբոր փեսաները: Կնոջ խոսքերով՝ հրազենից կրակել են Դավիթի վրա, նաեւ՝ հարվածել քարով, փայտով, երկաթյա ձողով: Սեդա Վարդումյանի վկայությամբ, ընտրության օրը Աչաջրում հերթապահել է 5 ոստիկան, դեպքի վայրում շատ մարդիկ են եղել, նախկին գյուղապետի եղբայրը՝ Կամո Ղալթախչյանը, ականատես է եղել, հետ է մղել այն աչաջուրցիներին, ովքեր ցանկացել են միջամտել, հետո ձեռքով ազդանշան տվել իր տղային՝ 24-25 տարեկան Ահարոն Ղալթախչյանին, թե բավական է խփելը: Տիկին Վարդումյանը վրդովված է՝ ինչո՞ւ է մեղադրյալի աթոռին միայն մի անձ՝ Ահարոն Ղալթախչյանը: Սպանվածի մայրը համոզված է, որ եղել է խմբակային, կանխամտածված սպանություն, որ նախօրյակին Ղալթախչյանները իրենց տան բակում փորձարկել են հրազենը՝ կրակելով կատվի վրա, եւ այդ կրակոցների ձայնը լսվել է նաեւ իրենց տանը:  Սպանության պատճառի վերաբերյալ իմ հարցին ի պատասխան, Սեդա Վարդումյանն ասաց, որ իր որդին ազնիվ ու պարկեշտ է եղել, եւ Ղալթախչյանները նախանձել են նրան:
Տիկին Սեդան պնդում է, որ այդ օրը որդուն սպանողները  ոտնձգություն են կատարել նաեւ աչաջուրցի մեկ այլ երիտասարդի՝ Դավիթ Եգանյանի նկատմամբ, եւ վերջինս կարող է դա հավաստել: Սեդա Վարդումյանը նաեւ դժգոհում է, թե ինչու սույն  գործով դատավարությունը ոչ թե Իջեւանում, այլ Բերդ քաղաքում է անցկացվում: 2010 թվականի հունվարին սկսված դատը արդեն երկու անգամ հետաձգվել է: Մոր խոսքով՝ դատի հերթական նիստի չկայանալու մասին իրենք տեղյակ չեն լինում, երեք  ավտոմեքենա վարձելով՝ մեկնում են Բերդ ու հետ դառնում: Իսկ ամբաստանյալի հարազատները նախօրոք տեղյակ են լինում եւ Բերդ չեն հասնում: Ինչո՞ւ նիստի չկայանալու մասին Տավուշի մարզի առաջին ատյանի դատարանը (դատավոր՝ Զոյա Զաքինյան) իրենց տեղյակ չի պահում՝ տարակուսում է տիկին Սեդան: Այս հարցերի կապակցությամբ դիմեցի Տավուշի մարզի դատախազ Աննա Մանթաշյանին: Դատախազն ասաց, որ ցավակցում է որդեկորույս մորը, անձամբ 3 անգամ ընդունել է Սեդա Վարդումյանին, իսկ  2009 թվականի մայիսի 15-ին Իջեւանի Շահերի պաշտպանության եւ աջակցության կենտրոնում տիկին Սեդային ընդունել է  ՀՀ գլխավոր դատախազ Աղվան Հովսեփյանը: Տիկին Մանթաշյանի խոսքերով՝ այս հանցագործությանն այլ անձանց մասնակցության վերաբերյալ տիկին Սեդայի պնդումների կապակցությամբ Տավուշի մարզի քննչական բաժնում ստուգում է կատարվել, Սեդա Վարդումյանի դիմումում նշված բոլոր հանգամանքները ստուգվել են, նրա նշած անձինք հարցաքննվել են, նշված անձանց հետ տիկին Սեդան  առերեսվել է,  սակայն Դավիթ Վարդումյանի սպանությանն այլ անձանց մասնակցությունը չի ապացուցվել: Աննա Մանթաշյանը  սույն գործով դատավարության մեղադրողն է եւ ասաց, որ դատավարությունը 2 անգամ հետաձգվել է ամբաստանյալի պաշտպանի չներկայանալու պատճառով: Դատն էլ Բերդ քաղաքում է կայանում այն պատճառով, որ տեղի դատարանի դահլիճը, ի տարբերություն Իջեւանի դատարանի, նորոգված եւ բավական ընդարձակ է, այս գործի նկատմամբ մեծ հետաքրքրություն կա եւ շատերն են ցանկանում  ներկա գտնվել:
Իջեւանի Շահերի պաշտպանության եւ աջակցության կենտրոնի տնօրեն Վահագն Թամրազյանն  ասաց, որ իրենց կենտրոնը  տուժողի իրավահաջորդի շահերը պաշտպանելու համար տիկին Սեդային փաստաբան է տրամադրել: Սեդա Վարդումյանը պնդում է, որ  որդու սպանությանը մասնակից անձինք, մնալով ազատության մեջ, սպառնում կամ փորձում են կաշառել վկաներին: Նա նաեւ տարօրինակ է համարում այն փաստը, որ այս սպանության բացահայտման վերաբերյալ  ոստիկանական «1-02» հաղորդաշարը ոչինչ չի հաղորդել:

Սոցիալական վատ պայմանների արդյունքում 7 օրական նորածինը մահացել է,
ընտանիքը շարունակում է ապրել նույն պայմաններում:

Ստեփանյանների բազմազավակ ընտանիքն ապրում է Արմավիրի մարզի Խորոնք գյուղի վերջնամասում՝ մի փոքրիկ, փայտաշեն տնակում: Տնակը, որպես ապավեն եւ ապաստան, խիստ անհուսալի է՝ պատերի միջով ազատ ելումուտ են անում քամին ու ձյունը: Տանիքն էլ մի լավ օրի չի ու անձրեւային եղանակներին անզոր է իր տերերին պաշտպանել թրջվելուց:
Ընտանիքը 15 տարի առաջ նորմալ բնակարանային պայմաններ ուներ Աշտարակում: Տան տղամարդու հիվանդությունը, սակայն, պատճառ դարձավ, որ Ստեփանյանները վաճառեն իրենց բնակարանը: Բնակարանի վաճառքից ստացած գումարը չփրկեց հիվանդին, իսկ նրա մահից հետո անտուն մնացած ընտանիքը ստիպված եղավ մնացած գումարով էժան կացարան գնել: Արմավիրի մարզի Խորոնք գյուղում փայտաշեն տնակ ձեռք բերեցին ու հիմնավորվեցին այստեղ:
Ստեփանյաններն այդ գյուղում միակ ընչազուրկ ընտանիքը չեն. գյուղապետ Սարգիս Նահապետյանի ասելով՝ նման կարգավիճակում շատերն են: Այս ընտանիքը, սակայն, առանձնահատուկ է իր բնակիչներով: Այստեղ՝ կյանքի եւ առողջության համար վտանգավոր պայմաններում հինգ երեխա է ապրում. մեծը 9 տարեկան է, փոքրը՝ 1,5: Ոչ նորմալ սնվում են, ոչ՝ հագնվում: Չնայած մեծերը հագուստի հարցը «լուծել» են՝ մեկին մյուսի շորերով են մեծացնում, բայց անլուծելի է հանապազօրյա հացի խնդիրը: Ընդամենը 45 000 դրամ նպաստով գոյատեւող բազմազավակ ընտանիքի անունը խանութպանի ապառիկ վաճառքի՝ «նիսյայի» ցուցակից երբեք չի ջնջվում: Ընտանիքի մեծ մայր-տատիկը՝ Լուսվարդ Ստեփանյանը, այնքան հուզված էր, որ խոսել չկարողացավ: Իսկ որդին՝ Արայիկ Ստեփանյանը, անելանելիությունից անկանոն շարժումներ էր անում: «Ես աշխատող տղա եմ, ավտոմեխանիկ եմ, նաեւ տրակտոր եմ քշում: Բայց աշխատանք չկա, որ մի երկու կոպեկ առնեմ՝ երեխաներիս պահեմ: Քաղաքում աշխատել չեմ կարող, որովհետեւ ամեն օր գնալ-գալու փող չունեմ, իսկ գյուղում պատվերներ ունենում են նրանք, ովքեր տեխնիկա ունեն»:
Արայիկի մի աչքը տարիներ առաջ վնասվել է դժբախտ պատահարից, եւ երիտասարդ հայրը մասամբ զրկվել է տեսողությունից: Հաշմանդամության թոշակ, սակայն, չի ստանում: Ասաց, որ փաստաթղթային քաշքշուկների մեջ են գցում, իսկ իր հնարավորությունները միշտ չէ, որ թույլ են տալիս քաղաք գնալ:
Ստեփանյաններին այցելել էինք՝ ծանոթանալու այն պայմաններին, որոնցում ապրելու էր նաեւ ընտանիքի վեցերորդ երեխան. օրեր առաջ Գայանե եւ Արայիկ ամուսնական զույգը կյանք պարգեւեց նաեւ վեցերորդ երեխային: Բազմազավակ մայրը՝ 29-ամյա Գայանե Ղոնախչյանը, ստիպված էր հարյուրերորդ անգամ ասել, որ աղանդավոր չէ. «Ինչո՞ւ եք շատ երեխա ունենալը անպայման կապում աղանդավոր լինելու հետ: Չի կարելի՞ երեխա ունենալ ուղղակի նոր կյանք տալու համար: Բացի այդ՝ իմ ու ամուսնուս հարաբերությունները շատ ջերմ են, երեխաներս էլ՝ շատ խելոք, դրա համար էլ 6-րդը ունեցանք: Գիտեմ, որ պահելու-մեծացնելու հարցում շատ դժվարություններ ենք ունենալու, բայց դրանից չենք վախենում: Ոնց որ հինգին ենք մեծացրել, այնպես էլ վեցերորդին կպահենք-կմեծացնենք»: Որքան էլ Գայանեն խուսափում էր պատմել իրենց դժվար կյանքի մասին, այդուհանդերձ, դրանք վկայող խոսուն փաստերը չես թաքցնի: Նորածնի թե անկողնային սպիտակեղենը, թե խանձարուրի փաթաթաշորերը այնքան խունացած ու հին էին, որ միանգամից ուրվագծվում էր դրանց սերնդեսերունդ  անցած ճանապարհը: Անկողնային պարագաներով Ստեփանյաններին օգնեց Էջմիածնի ծննդատունը, իսկ տնօրեն Աշոտ Սամսոնյանն ու բուժանձնակազմը պատրաստակամություն հայտնեցին հոգալ երիտասարդ կնոջ առողջական խնդիրների մասին, եթե այդպիսիք ծագեն: Երբ երեխայի ծննդի առիթով մեր ջերմ ցանկություններն ու բարեմաղթանքները հղեցինք բազմազավակ ընտանիքի ավագին՝ Գայանեի սկեսուր տիկին Լուսվարդին, վերջինս փոքր-ինչ նեղված խոստովանեց, որ դժվարությունների բեռն ավելանալու է:
«Բայց ուրախ եմ փոքրիկի ծնունդով, թող առողջ ու բախտավոր երեխա լինի՝ Աստծո աչքը վրան, մնացած նյութականը կամաց-կամաց կլինի: Հույսներս չենք կտրում»,- ասաց տիկին Լուսվարդը: Թշվառության թունելի վերջում ընտանիքը լույս էր տեսնում. երեխայի ծննդօգնության 430 000 դրամով կով էին գնելու, որով մասամբ լուծելու էին սննդի հարցը: Բայց...…Նյութը պատրաստ էր հրապարակման, երբ տեղեկացանք, որ փայտաշեն ու ցուրտ տնակում յոթ օր ապրելուց հետո նորածինը մահացել է: Երեխայի կորստով փշրվում եւ վերանում է կով ունենալու Ստեփանյանների հույսը:
Ասում են՝ պետությունը խրախուսում է երիտասարդ զույգերին, որոնք համարձակվում են շատ երեխա ունենալ: Նույնիսկ մի շարք  ծրագրեր է մշակել՝ սատարելու համար բազմազավակ ընտանիքներին: Ստեփանյանները մեկն են Հայաստանում ապրող այն ընտանիքներից, որոնց համար պետական աջակցությունը շոշափելի չէ, եթե չասենք՝ ընդհանրապես չկա:

Բայց ցանկացած կանխազգացում հետեւանք է ինչ-որ պատճառի

Ըստ հոգեբանների՝ կանխազգացումը ինֆորմացիա է՝ տրված ենթագիտակցության կողմից: Իսկ քարացած ինտուիցիա ունեցող մարդկանց մոտ այդ ինֆորմացիան մեծամասամբ համընկնում է ճշմարտության, իրականության հետ: Կանանց մոտ, ի դեպ, ինտուիցիան ավելի զարգացած է, այդ է պատճառը, որ հաճախ կանայք ինտուիցիային հենվելով, ավելի ճիշտ որոշումներ են կայացնում, քան տրամաբանության միջոցով:
Հայ առաքելական եկեղեցին մերժում է կանխազգացումները եւ սխալ համարում դրանց հավատալն ու վերջիններով առաջնորդվելը:
Սուրբ երրորդություն եկեղեցու հոգեւոր սպասավոր տեր Եսայի քահանա Արթենյանը գտնում է՝ կանխազգացումը եղած իրականությունների հիմքի վրա ձեւավորվող մի երեւույթ է, որը պատահականություն համարել ուղղակի չի կարելի. «Եթե կյանքի որեւէ իրավիճակի մեջ ինչ-ինչ դրսեւորում է լինում, եւ ես այդ իրավիճակի մեջ ունեմ կանխազգացում, դա հենց այնպես չի տրվում, այլ՝ որոշակի ինֆորմացիա ունենալու եւ երեւույթները տեսնել կարողանալու հատկության արդյունքում: Երբեմն կանխազգացում ասվածը մեր ենթագիտակցությունից է գալիս գիտակցություն: Որովհետեւ մեր ենթագիտակցության մեջ բավականին մեծ ինֆորմացիա կա: Եվ այն աշխարհը, որին  մենք պատկանում ենք եւ որը մենք ճանաչում ենք, իրականում դրսեւորված եւ արտացոլված է մեր ենթագիտակցության մեջ: Շատ դեպքերում այդ կանխազգացումները մեզ տրվում են մեր ենթագիտակցությունից, իսկ ավելի պարզ՝ այնտեղ կուտակված որոշակի ինֆորմացիայից: Հարցն այնքան էլ դրանց հավատալ-չհավատալու մեջ չէ, որքան որ իրականությունից չկտրվելու կարողությունը չկորցնելը: Կանխազգացումներին ոչ ոք չի կարող ասել՝ հավատացեք կամ մի հավատացեք: Եկեղեցին ասում է՝ հավատալով եւ դրանով առաջնորդվելով՝ կարողացեք չկտրվել իրականությունից: Սա այն հիմքն է, որի վրա կառուցվում են մնացած բոլոր դրսեւորումներն ու կոնկրետ վերաբերմունքը կանխազգացումների նկատմամբ»:
Տեր Եսային նշում է, որ պետք չէ հավատալ ենթագիտակցությունից եկող կանխազգացումներին եւ գերի դառնալ դրանց. «Եթե մեր կանխազգացումն ասում է՝ այսպես պետք է լինի, ուրեմն դա հնարավոր չի փոխել. այս մտածելակերպն արդեն քրիստոնեական չէ: Սուրբ գիրքն ու քրիստոնեական վարդապետությունը մեզ սովորեցնում են, որ մեր կյանքը, մեր ապագան, նույնիսկ երկնքի արքայության պատկերը մեր հոգու մեջ է, մեր ձեռքերում, եւ մենք պետք է կառավարենք այն ու միայն մենք ենք պատասխանատու մեր արարքների համար եւ ոչ թե կանխազգացումները...»:
Հարցին, ճի՞շտ է, արդյոք, որ Աստված մարդկանց կանխազգացումներով փորձում է հուշումներ անել, տեր Եսային, պատասխանեց. «Աստված մեզ միշտ հուշում է, թե այս իրավիճակում ինչ պետք է անել, իսկ թե ինչպես է հուշում, դա արդեն խիստ անհատական է: Կանխազգացումները պետք չէ կապել Աստծո հետ: Իրականում դա ամենահեշտ ձեւն է պատասխանատվությունից խուսափելու, երբ ամեն ինչ բարդում ենք կանխազգացումների վրա, ասելով, որ Աստված հուշեց: Սա ընդամենը արդարացում է»:
Հոգեբան Սուսաննա Հակոբյանի մեկնաբանմամբ էլ՝ կանխազգացումներ կան, դրանք ազդակ են, հուշում՝ մոտալուտ իրադարձությունների, որոնք հիմնականում պատահում են հուզական մարդկանց հետ:
«Ցանկացած կանխազգացում արդարացված է այն իմաստով, որ իր մեջ կրում է պատճառահետեւանքային կապ: Բոլորը չէ, որ ունեն կանխատեսելու ունակություն: Այն հիմնականում բնորոշ է շուտ հուզվող անձանց, որոնք հաճախ իրենք էլ չեն կարողանում հասկանալ ու նաեւ բացատրել, թե որտեղից եւ ինչպես են կարողացել կանխազգալ հազարավոր կիլոմետրերի վրա գտնվող հարազատների հաջողության կամ անհաջողության մասին»:
Ս. Հակոբյանը նկատում է, որ յուրաքանչյուր պարագայում կանխազգացում ունենալու դեպքում կարեւորը կողմնորոշվելն է. «Փաստն այն է, որ մարդը հիմնականում կանխազգում է իր հետ կատարվելիք իրադարձությունները: Անգամ կանխազգացում ունենալու պարագայում մարդ պետք է խելացիություն դրսեւորի. այն մարդուն կօգնի ճիշտ նախապատրաստվել՝ օգտագործելով այդ վաստակն ի շահ իր հաջողության՝ լինի ուրախություն, թե տխրություն: Անձը հստակ գիտակցում է իր քայլերը՝ ցանկալի ավարտ, արդյունք ստանալու համար»:
Հոգեբանը խորհուրդ է տալիս կանխազգացումներին նշանակություն տալ, բայց գերի չդառնալ դրանց: Նա կարծում է՝ «պետք է հիշել, որ մարդ մտածում է, իսկ Աստված տնօրինում, եւ, որ ամենակարեւորն է, ցանկացած կանխազգացում հետեւանք է ինչ-որ պատճառի»:

Կբացահայտվի՞, արդյոք, երկարակեցության գաղտնիքը
Դանիացի եւ ամերիկացի գիտնականները մտադիր են պարզել երկարակեցությանը նպաստող ժառանգական, միջավայրային եւ վարքագծային գործոնները: Ինչպես նշում է մասնագետներից մեկը, ժառանգականությունը մեծ դեր ունի, սակայն միշտ չէ, որ այս կամ այն երեւույթը պայմանավորված է միայն գեներով: Շատ բան կարելի է ձեռք բերել զուտ համապատասխան վարքագիծ մշակելով: Եվ այժմ գիտնականները փորձում են բացահայտել այն արտաժառանգական պայմանները, որոնք թույլ են տալիս ապրել մեկ դար: ԱՄՆ-ում ապրում են 85-ն անց շատ մարդիկ, որոնք վերապրել են մարդկության բոլոր ծանրագույն իրադարձությունները եւ շարունակում են ապրել փոփոխվող աշխարհին համընթաց: Ըստ նորագույն կանխատեսումների՝ 2050թ.-ին ավելի քան 800 000 ամերիկացի կթեւակոխի իր կյանքի երկրորդ հարյուրամյակը: Այդ մարդիկ չեն լինի տկար, հիվանդ եւ տնակյաց, ինչպես հաճախ պատկերացնում են մարդիկ: Նման մարդկանց մեծ մասն ունի մտավոր զգոնություն եւ ֆիզիկական առույգություն: Նրանք ներկայացնում են ծերանալու մի նոր եղանակ, որը գիտնականները ակնկալում են դարձնել հանրամատչելի: Դրա արդյունքում կնվազի զանազան հիվանդություններով (քաղցկեղ, շաքարախտ, թուլամտություն եւ այլն) եւ ֆիզիկական ու մտավոր տկարությամբ տառապող մարդկանց թիվը: Մեկ դար ապրողները, թվում է, ինչ-որ թաքնված ուժի շնորհիվ պաշտպանված են առողջական ծանր խնդիրներից: Ըստ երկու ուսումնասիրության արդյունքների՝ երկարակեցությանը նպաստում են առողջ սննդակարգը, ֆիզիկական կանոնավոր ակտիվությունը, մտավոր վարժությունները, չծխելը, էքստրավերտությունը, կյանքին թեթեւ նայելը եւ նիհարությունը:

Կոչ են անում ձեւափոխել հոթդոգը եւ քաղցրավենիքները
ԱՄՆ մանկաբույժների առաջատար խումբը կոչ է անում արտադրողներին փոխել հոթդոգի եւ քաղցրավենիքների ձեւը: Դա կօգնի խուսափել մանուկների շնչահեղձության բազմաթիվ դեպքերից: Ինչպես նշում է Ամերիկայի մանկաբույժների ակադեմիայի վնասվածքների, բռնության եւ թունավորման կանխարգելման կոմիտեի նախկին նախագահ դոկտոր Գարի Սմիթը, սննդի չափը, ձեւը եւ բաղադրությունը կարող է երեխաների մոտ շնչահեղձության պատճառ դառնալ, հետեւաբար, սնունդ արտադրողները պետք է փոխեն նման սննդի ձեւը՝ շնչահեղձության վտանգը կանխելու համար: «Օվալաձեւ եւ կլոր սնունդը լի է նման վտանգով, իսկ առաջին տեղում է հոթդոգը»,- նշել է նա:
Նշենք, որ 1-5 տարեկան երեխաների մահացության թիվ 1 պատճառը շնչահեղձությունն է: Իսկ հոթդոգին բաժին է ընկնում 10 տարեկանից ցածր երեխաների շնչահեղձության դեպքերի 17%-ը:

Ծերացման գաղտնիքը բացահայտվում է
Մոլեկուլային կենսաբանները նկատել են, որ մարդու բջիջները ծերանում են տարբեր արագություններով՝ տարբերակելով «ժամանակային» եւ «կենսաբանական» ծերացումները: Իսկ մի շարք հետազոտությունների արդյունքում գիտնականները պարզել են բջջային ծերացման ժառանգական հանգույցը: Այս հայտնագործությունը կօգնի ծերացման հետ առնչվող մի շարք հիվանդությունների, ինչպես նաեւ քաղցկեղի համար նոր բուժամիջոցներ գտնել: Գիտնականներին հայտնի է, որ բոլոր քրոմոսոմներն ունեն թելոմեր կոչվող պաշտպանիչ կաղապարներ, որոնք գտնվում են քրոմոսոմային շղթայի 2 ծայրերում: Թելոմերը կարճանում է բջիջների կիսվելուց: Կարճացած թելոմերներն առաջացնում են ծերացման հետ կապված այնպիսի հիվանդություններ, ինչպիսին են սրտի հիվանդությունները եւ քաղցկեղը: Ինչ վերաբերում է թելոմերների կարճացման եւ արտաքին փոփոխությունների կապին, գիտնականները դեռ ապացույցներ չեն գտել: Սակայն պարզ է, որ թելոմերները կօգնեն «մոտենալ» կենսաբանական ժամացույցին:
Հետազոտությունների ընթացքում գիտնականները կարողացել են բացահայտել մի գենային հաջորդականություն, որով պայմանավորված է թելոմերի երկարությունը՝ տարբեր մարդկանց մոտ: Հաջորդականությունը փնջավորվում էր TERC կոչվող մի գենի մոտ, որը մեծ դերակատարում ունի թելոմերազ կոչվող էնզիմի արտադրության մեջ: Թելոմերազը «վերանորոգում» է կարճացած թելոմերները: TERC-ը, հավանաբար, թելոմերի երկարության վրա ազդող մի քանի գեներից մեկն է: Գիտնականները պատրաստվում են հաջորդ հետազոտությունների ընթացքում հայտնաբերել մյուս գեները եւ բացահայտել ծերացման հանելուկը «թաքցնող» գենային ողջ խումբը: Գիտնականները հավատում են, որ իրենց աշխատանքը կօգնի շատ հիվանդությունների բուժման համար գտնել նոր միջոցներ:

Գոյություն ունի «կոտրված սրտի համախտանիշ»
Գիտության մեջ «տակոթսուբո կարդիոմիոպատիա» անվանումով հայտնի կոտրված սրտի համախտանիշը հազվադեպ հանդիպող սրտային վիճակ է, որը կարող է նման լինել սրտի կաթվածին: «Հարազատ մարդու կորուստ ունեցած շատ մարդկանց մոտ հանդիպում է այս վիճակը,- նշում է բժիշկ Ուիթշտեյնը,- ահա թե ինչու այն անվանում են կոտրված սրտի համախտանիշ»:
Ինչպես նշում է Ամերիկայի սրտի միավորման խոսնակ դոկտոր Շտեյնը, այս համախտանիշի դեպքում սրտի ստորին մասը ժամանակավորապես այտուցվում է եւ նմանվում թակարդի: Կոտրված սրտի համախտանիշը հաճախ հանդիպում է կանանց մոտ (հատկապես մենոպաուզա վերապրած սպիտակամորթ կանանց մոտ), ինչպես նաեւ դեպրեսիայի եւ անհանգստության ենթարկված մարդկանց մոտ: Չնայած այս համախտանիշը հանդիպում է հազվադեպ, դրանով տառապող մարդկանց թիվը գնալով աճում է: